Shqiptarë të Italisë - Shqiptari i Italisë

Rrëfimi dhe muzika e Iridës përcjellin trishtim, lumturi, dhimbje, ironi… Sarabanda Postcomunista është një spektakël i Hora Quartet, grupi që Irida ka ngritur bashkë me disa instrumentistë italianë xhazi të përpirë nga ato ritme të parregullta tipike të Ballkanit. Të shtunën, 30 shtator, nga ora 22:00, mund të ndiqet në Romë, në Club 55 Pigneto
Nga Amarilda Dhrami

Nina është 33 vjeç, është e ëmbël, melankolike, ironike, ndonjëhere e trishtuar. Është një vajzë plot jetë. I bie violës dhe muzika dhe tekstet e saj të shoqërojnë në vende të largëta të kujtesës së saj.

Edhe Irida Gjergji ka të njëjtën moshë, i bie violës dhe nëpërmjet Ninës arrin të shkojë në ato vende të largëta.

Irida ka lindur në Shqipërinë komuniste. Ndër kujtimet e saj të fëmijërisë ka baletet e Stravinskijt që shikonte në televizor, kaosin mbas rënies së regjimit dhe reklamat e Coca Cola-s. Nga koha e adoleshencës mban mend pasionin për violën, plumbat që fluturonin nga një anë në tjetrën dhe shoqen e saj Albanën. Vite më vonë Irida u transferua në Itali për tu diplomuar në konservatorin e qytetit të Pescara-s. Dëshironte të ndiqte ëndrrat e saj dhe të mos i nënshtrohej fatit të shkruar për çdo vajzë të mirë shqiptare të asaj kohe: martesës e realizimit të saj në familje si bashkëshorte e nënë.

Në Itali ndoqi edhe pasionin e saj për teatrin. Nina është personazhi i projektit të saj Sarabanda Postcomunista që lind si autobiografi për të trajtuar statusin e imigrantit por pa hequr dorë nga muzika dhe folklori shqiptar. Është një koncert/spektakël ku kontrabasi ndërthuret me pianon, baterinë, violën dhe zërin e Ninës. Një grup instrumentistësh italianë xhazi që janë përpirë nga ato ritme të parregullta tipike të Ballkanit e që, bashkë me Iridën, kanë formuar Hora Quartet. Kush ndodhet në Romë mund të ndjekë spektaklin të shtunën, 30 shtator, nga ora 22:00, në Club 55 Pigneto.

Irida këndon në shqip, por edhe pse teksti është në një gjuhë të panjohur për italianët, muzika e saj bën t’i ngjethet mishi kujtdo. Nuk është e nevojshme të kuptoni, mjaft të jini të lirshëm e të ndieni. Rrëfimet e saj përmbajnë trishtim, lumturi, dhimbje, ironi, ndjenja që shprehen menjëherë më pas me muzikën e saj.

“Shkrimi i kësaj pjese ka qenë katartik” rrëfen Irida. “Nuk është e thjeshtë të flasësh për vitet ’90 dhe për vitin 1997. Janë vite që të lënë shenjë. Shkruaja gjithçka që më vinte në mendje dhe më pas fshija gjërat më patetike dhe të dhimbshme për të lënë një rrëfim të lehtë dhe me nota ironie. Nuk ishte e thjeshtë të rilexosh gjithë ç’ke shkruar, veçanërisht kur frymëzohesh nga ç’ke përjetuar. Me anë të personazhit të Ninës jam përpjekur të qëndroj larg asaj çka rrëfej”.

Nina flet për problemet e ndeshura për përtëritjen e lejes së qëndrimit në Itali, për të qenit një vajzë e re shqiptare, për marrëdhënien e vështirë me të atin, për Albanën, shoqen e saj të shkollës së mesme. Një ditë një djalë që njihnin u propozoi të hipnin në makinën e tij. Albana shkoi edhe pse Irida i lutej të mos e bënte. Që nga ajo ditë Irida nuk e ka parë më. Është e vëhtirë të tregosh të tilla gjëra, ndaj Irida ia beson Ninës. Ajo nuk deshi të hipte në atë makinë. E shpëtoi viola e saj.

Shkrimi është botuar fillimisht në italisht në të përjavshmen Left me titullin La sarabanda postcomunista di Nina e le sue amiche

 

 

 

 

Fioralba: “Io stessa, pur avendo delle radici fiere e fortissime albanesi, potrei diventare per legge un’orgogliosa italiana iure culturae. Siamo un milione senza cittadinanza, l’Italia è la nostra casa, qui siamo cresciuti e qui abbiamo imparato a pensare con i valori della costituzione italiana: la democrazia, l’uguaglianza e la solidarietà. Prima o poi, i senatori si fideranno di noi, bambini e ragazzi italiani senza cittadinanza”

Sonte ndihem njësoj si më 8 korrik të vitit 1998 kur vëllai im Albioni u nis për në Itali. E njëjta situatë, të njëjtat emocione, i njëjti trishtim në sytë e nënës tonë, që si atëherë qëndron në këmbë pranë dritares edhe sonte, me sytë plot lot dhe pa forcën për të thënë diçka.

Atëherë Albioni u nis nga Vlora me gomone kur ishte vetëm 16 vjeç, pa pasur frikë. U nis për të ndryshuar jetën, për të rifilluar. Çfarë jete mund të ndryshonte një adoleshent që jetën sapo e kish filluar?

Në ato vite të gjithë ëndërronin të iknin nga Shqipëria, një vend që kish përjetuar situatë shumë të vështirë pas një viti lufte civile të brendshme që kish mbjellë vdekjen e shumë të rinjve dhe të shumë miqve e të afërmve, të vëllezërve tanë. Sipas statistikave, gjatë vitit 1997 humbën jetën mbi 3.800 persona, 360 ndër të cilët ishin policë, dhe mbetën të plagosur 5.000 të tjerë. Qytetet më problematike, Vlora, Berati, Levani i Fierit përjetuan një situatë të tmerrshme: forcat e rendit nuk ekzistonin më dhe kazermat e ushtrisë u boshatisën nga njerëzit që kërkonin të merrnin nga një armë për t’u mbrojtur. Në Berat vdisje edhe per një fjalë të gabuar apo pse ndodheshe në vendin dhe çastin e gabuar, ku banda rivale masakroheshin me njëra-tjetrën.

Albioni, emigrant i valës së katërt të emigracionit shqiptar në Itali, siç e quan  emigracionin e asaj periudhe sociologu Rando Devole në librin "l'emigrazione Albanese in Italia", mori rrugën pas fundosjes në kanalin e Otrantos të anijes Katër i Radës, pas nënshkrimit të një marrëveshjeje nga Berisha e Berlusconi për ndalimin e emigracionit të paligjshëm. Sepse asgjë nuk mund të ndalë një person që vendos të emigrojë për një të ardhme më të mirë.

Me të mbërritur në Itali, Albioni hyri në një komunitet për të mitur të pashoqëruar. Qe shumë e vështirë për të. Ato pak herë që mundej të merrte në telefon qante kur dëgjonte zërin e nënës.

Në komunitet, Albioni mësoi gjuhën italiane dhe ndoqi 3 vjet të shkollës tetëvjeçare. Nisi të merrte një zanat, atë të zrukthtarit që vazhdon të bëjë edhe sot.

Ndoqi kurs profesional mbrëmjeve ndërsa ditën ishte në punishten e Guido Busnellit, një mjeshtër jo vetëm i drurit por edhe i jetës. Ka ndihmuar shumë e shumë të rinj të rriten, të bëhen në radhë të parë burra, jo thjesht zdrukthtarë.

Falë tij, Albioni mësoi se ngjyra e kuqe e flamurit shqiptar nuk simbolizonte vetëm gjakun e partizanëve shqiptarë por edhe atë të partizanëve italianë sepse Italia s'ishte vetëm ajo fashiste që na kishte pushtuar gjatë luftës së dytë botërore.

Falë Guidos, mësoi dialektin e Briancës dhe fjalët e urta, që mbante shënim në bllokun e tij. Mësoi himnin e Mamelit, poezitë e kënduara të Fabrizio De Andrésë, tekstet e Guccinit, këngët e Lucio Dallas. Falë tij, mësoi të kapë ironinë e Giorgio Gabber, të lexojë letrat e Don Lorenzo Milanit, poezitë e Pasolinit, të shijojë filmat e Totòsë, Fellinit, Rossellinit. Nisi të lexojë Nitzche, Freud, të bëjë të vetën filozofinë e Antonio Gramscit, të këndojë dhe të emocionohet me Bella Ciao dhe të marrë pjesë me përkushtim në çdo manifestim të 25 prillit, ditës së çlirimit.

Albion mësoi të donte Italinë si të ishte vendi i tij, e megjithatë iu deshën 18 vjet që të njihej ligjërisht si qytetar i saj. E ata qindra mijëra të rinj që ashtu si ai kanë kaluar në Itali vitet më të bukura ndër të cilat formohet jeta, adoleshenca, a nuk e meritojnë Ius Soli?

Kur shkoi të betohej se do t’i qëndrojë besnik Kushtetës italiane, Albioni nuk veshi xhaketë dhe rroba të reja, nuk ishte për të "festuar", ishte një detyrim civil dhe një e drejtë që i takonte. Ndaj shkoi në Komunë drejtpërdrejt nga puna, me të njëjtat rroba pune që vesh përditë.

Jeta e tij nuk ndryshoi shumë: gjithnjë u pagua si emigrant dhe sa herë që dikush do të kishte bërë një faj, nuk ngurronin ta ngrinin gishtin kundër tij,"l'albanese". U zemërua Albioni, u përpoq gjithmonë që të ndryshonte gjërat por në fund u gjend edhe njëherë i detyruar të emigronte.

Sot u nis për herë të dytë. Do të vuajë dyfish sepse në zemër tani ka dy vende për të cilat do ta marrë shumë malli. Do t’i mungojë Shqipëria që e lindi dhe Italia që e rriti dhe e formoi.

Marsela Koçi

 

Leart Dhrami është sipërmarrësi fitues i kategorisë së Rritjes së Fitimit në edicionin e fundit të Moneygram Awards. "Mësova zanatin duke parë e duke pyetur. Nuk jam dorëzuar përpara asnjë lloj vështirësie. Me gjithë punën e përnatshme, me gjithë mundin dhe lodhjen, gjithnjë kam shkuar përpara”

Për Leart Dhramin zilja bie në orën 20.30. Darka me familjen, një kafe pa sheqer për të hapur më mirë sytë e më pas shkon në punë. Qepeni i furrës ngrihet e nga ai çast punohet pa pushim deri në mëngjes: Learti përgatit dhe pjek një pas një tava me bukë dhe herët në agim nis xhiron e dorëzimit sipas porosive.

Leart Dhrami me profesion bukëpjekës, në edicionin e fundit të Moneygram Awards, - çmimet e përvitshme kushtuar sipërmarrësve të huaj në Itali, - fitoi çmimin në kategorinë e Rritjes së Fitimit.

Kur u ngjit në skenë për të marrë çmimin ishte shumë i emocionuar. Si sipërmarrës, nuk foli për vështirësitë që ka pasur aktiviteti i tij, por për zgjidhjet që gjeti e si arriti të kapërcejë krizën ekonomike. “Gjithçka e përballova me mbështetjen e personave që punojnë me mua dhe t familjes sime. Në darkë kur ke djalin që t përqafon e të thotë “Të dua babi”, mërzitja e lodhja kalon”.

Leart ka lindur në Tiranë e sot është 44 vjeç. Për të parën herë, në Itali erdhi vern e vitit 1989 sepse prindërit e tij punonin në ambasadën shqiptare në Romë. Të mesmen e mbaroi në Shqipëri në shkollën ushtarake Skënderbej dhe në Itali vinte vetm në verë për të ndenjur me familjen. Zgjedhja e shkollës ushtarake ishte e detyrueshme për Leartin sepse i garantonte edhe konviktin ku Learti (me familjen larg) mund të qëndronte për gjithë kohëzgjatjen e mësimit.  

Vera e vitit 1992 ishte vendimtare: të kthehej në Shqipëri me prindërit pasi ata e kishin mbaruar mandatin e tyre në Ambasadë dhe të vazhdonte studimet universitare në Shkollën e Bashkuar Ushtarake apo të qëndronte në Itali. “Nuk doja të kthehesha në Shqipëri, nuk doja të ndiqja atë universitet vetëm sepse kështu ishte vendosur nga rrethanat, dëshiroja të qëndroja në Itali. Për mua, e rëndësishme ishte të gjeja një punë e të isha i pavarur në mënyrë që të mund të zgjidhja vetë rrugën time” tregon Learti.

“Në Itali e nisa si punëtori i një bukëpjekësi që u çon porosinë klientëve në adresë të tyre. Por në verë kur bukëpjekësi shkonte me pushime më linte gjithçka mua mbi shpatulla. Mësova zanatin duke parë e duke pyetur, pastaj kur pashë që picat i bëja edhe më mirë se furrtari, e kuptova që isha i prirur”.

Nga ai çast deri në 2005-n, duke ndërruar disa punëdhënës, Learti fitoi aq shumë përvojë sa u bë bukëpjekës profesionist. Në vitin 2006 nisi aventurën e tij me “La Spiga d’Oro” në lagjen Fidene të Romës.

“La Spiga d’Oro” është furrë që ofron bukë, pica, ëmbëlsira, të gjitha produkte artizanale të përgatitura nga persona me kualifikim të lartë. Me kalimin e viteve, edhe furra e ka ndier krizën ekonomike. “Në vitin 2013, me gjithë vështirësitë ekonomike vendosa të investoja për të hapur një bar të vogël. Ç’ka më mirë se të pish një kafe a kapuçino të shoqëruar nga brioshe të sapodalë nga furra?” tregon Learti. “Por kaq nuk mjaftoi për të mëkëmbur ndërmarrjen. Mendova, nëse klientët nuk vijnë në dyqan, do të shkoj unë tek ta. Pasi u dhashë të provonin çfarë bëja, nisa bashkëpunime me disa hotele të rëndësishme të Romës. Nuk jam dorëzuar përpara asnjë lloj vështirësie. Me gjithë punën e përnatshme, me gjithë mundin dhe lodhjen, gjithnjë kam shkuar përpara”.

Shkruar në italisht nga Amarilda Dhrami për PiùCulture ku mund të lexoni shkrimin në origjinal: Leart Dhrami, da fornaio a imprenditore di successo

 

 

 

Di Rosanna Morace, saggista di Letteratura italiana *

“Ciao mamma! Un saluto da Bolzano”, antologia poetica di Gentiana Minga, pubblicata da “Terra d’Ulivi edizioni”, verrà presentata a Bolzano, giovedì, 18 maggio, alle ore 19:00, presso Biblioteca della Donna in piazza Parrochia 16

CIAO MAMMA, UN SALUTO DA BOLZANO di Gentiana Minga - Editore: Terra d'UliviUn’antologia poetica molto sentita, piena di amore, quello per la mamma, per l’uomo scelto, per la patria e per la vita, di ricordi, nostalgia, sensi di colpa verso il paese e lla gente lasciata per andare altrove con la speranza di poter fare meglio e di più, che a volte naufraga prima di toccare la terra promessa. È il volume “Ciao mamma! Un saluto da Bolzano”, una raccolta di pezzi inediti della poetessa Gentiana Minga, nata e cresciuta a Durazzo dal 2000 a Bolzano, che grazie al suo personale vissuto ha saputo tradurre elegantemente in poesia temi, spesso colmi di tristezza, legati strettamente alla migrazione.

L’antologia è divisa in quattro capitoli, più un poemetto finale, “La signora di Scutari e delle ortensie”.

La prima parte è dedicata al ricordo del paese lasciato. “Se devo fermarmi e vivere come le colombe dei marinai,/anche torno. Torno per sempre a Durazzo…” scrive Gentiana in uno dei primi 11 componimenti. Sempre in quel primo capitolo, ricorda con nostalgia i nonni “Ricordo sempre il nonno, come andava in giro per il cortile /con addosso una tutta blu... /La nonna si addormentava sopra il giornale /con la bocca aperta, gli occhiali scivolati dal naso /e il mento sul tavolo”.

Ma il pensiero va soprattutto alla madre, rimasta lì lontana, alla quale la poetessa si rivolge: “Ciao mamma, un saluto da Bolzano. /Sento il bisogno di dirti che mi manchi”, consapevole di vivere in un mondo difficile “Tutto sommato, io sto bene. Ogni mattina bevo un macchiato /e leggo i giornali. Da lì osservo a malapena il mondo /come si sanguina, e le ali dei corvi che spediscono /i messaggi dei combattenti come polline per il futuro”.

La seconda e la terza parte dell’antologia, ben 17 poesie, sono dedicate alla migrazione, tema tanto attuale oggi, sia in Italia che in Europa. Ci sono le storie dolorose di alcuni personaggi come Narin, la guerriera di Kobane, il migrante somalo fulminato nel tunnel della Manica, oppure la donna Abuk Ajou che muore di fame, perché, come scrive Gentiana, “Nulla sfugge al mio cuore, straniero. /Distante da me sento il tuo palpito,/il fremito della testa che si percuote per mettere /il naso fuori acqua”. Ci sono momenti sulla riva del fiume, tra gli alberi di Bari, ci sono i prati d’autunno, in piazza Rauzi, che danno un certo senso di spaesamento, come quello dei passerotti che “addomesticati dai viaggi infiniti /senza una destinazione predefinita /rinunciano ai primi sogni. Oppure /semplicemente li hanno dimenticati”.

Il terzo capitolo, forse il più leggero, tratta l’amore e il rapporto di coppia nella quotidianità, con i sentimenti e i presentimenti, i ricordi e i rimorsi. E lasciano una dolce e tenera sensazione, i versi di una delle poesie di questa parte: “E se Dio vorrà /possiamo vivere bene e a lungo io e te. /Senza danneggiare il prossimo. /Usando quel che ci spetta per fare del bene”, pur essendo consapevole l’autrice che “E io vivrò con te a lungo e bene. /Amandoci e odiandoci, /in quella misura di odio, /in quella misura di amarezza che insapora il miele. /Se Dio vuole...”.

In chiusura, “La signora di Scutari e delle ortensie”, una lirica che contiene quasi tutti i temi dell’antologia. Parte dall’evocazione della leggenda del sacrificio propiziatorio Rozafa murata viva per garantire la costruzione del castello della città, per ricordare di nuovo i nonni, e descrive l’atmosfera di Scutari negli anni ’90, dove “Quartieri stretti che spronano dalla piazza /calma e ombra. /Grande è la moschea! /Grande è la chiesa! /Grande il monumento lì in mezzo, /che rischia di sparire ad ogni elezione...”.

E per il lettore albanese non possono non far sorridere i versi “Passeggiando su montagne e colline, /e toccando tutti i ori con le dita /ti trovai, oh, mia ortensia, nel cortile, /il più bello della città di Scutari”. Avete capito, no? Sono i versi della nota canzone “Eja, eja luleborë”.

Un interessante dettaglio dell’antologia, è la sua copertina, opera di Arta Ngucaj, nota artista albanese, pure lei, da anni residente a Bolzano, il lavoro della quale ha spesso avuto al centro la migrazione.

L’antologia, pubblicata da “Terra d’Ulivi edizioni” verrà presentata a Bolzano, un’occasione di incontrare e scambiare due parole con la poetessa. L’appuntamento è per giovedì, 18 maggio, alle ore 19:00, presso Biblioteca della Donna in piazza Parrochia 16.

Il 18 giugno, invece, Gentiana Minga sarà presente a Fuori Luogo - Racconti e incontri di letteratura migrante di Sesto San Giovanni. È una dei sei autori partecipanti scielti quest anno per il festival della letteratura migrante che si potranno incontrare il 16, 17, 18 giugno 2017 tra le vie della città.

Gentiana Minga, classe 1971, è di Durazzo. Ha collaborato e collabora tuttora con diverse riviste letterarie, tra cui “Poeteka” Trimestrale Letterario Albanese, “El-Ghibli”, Rivista di Letteratura della Migrazione italiana, “Salto Bolzano”, portale d’informazione alto atesino.

Ha pubblicato, tra l’altro: “Autopsia e shkatërrimit” (Autopsia del disastro), racconti e novelle, edizione Europa, Tirana, 1993; “Zonja e Shkodrës” (La signora di Scutari), poesie, edizione Florimont, Tirana; “Se fossi Narin” e “Finchè arriva il giorno”, poesie, antologia “Sotto cielo di Lampedusa II”, edizione Rayela; “La mamma di Zeqo in cima del corniolo”, narrazione, antologia “Premio Prato città aperta”, edizione Marco del Bucchia, 2016; "Ciao mamma, un saluto da Bolzano", antologia poetica,  Terra d’Ulivi edizioni, 2017.

Keti Biçoku / Shqiptari i Italisë
(Ndiqni Shqiptariiitalise.com edhe në Facebook dhe Twitter)

 

“Italia më mësoi të këndoj, Shqipëria po më dhuron një ëndërr”

Romë, 13 prill 2017 – E lindur në Forli 21 vjet më paë në një familje emigrantësh shqiptarë, Wendy Mardeda po përjeton sot një ëndërr të bukur. E reja italo-shqiptare po merr pjesë në programin televiziv The Voice of Albania, format goxha i suksesshëm në Itali, ku edicionin e parë të të cilit e fitoi Elhaida Dani.

Wendy Mardeda, 21 vjeç“Kam nisur të ndjek muzikën që e vogël fare – thotë Wendy për Il Resto del Carlino – Kur isha 5 vjeç i bija pianos, më vonë nisa të vallëzoj dhe të këndoj”.  Që 9 vjeç, Wendy nis studimin e kantos, “me këngët e Zecchino d’oro – kujton ajo – dhe 14 vjeç ndoqa për rreth 2 vjet Akademinë e Arteve në Forlì”. E që aty, artistja e re ka marrë rrugën e saj: “Lashë shkollën në kërkim të një stili personal timin, nisa të performoj në lokalet e Forlisë dhe në liceun Morgagni”. Wendy nis të shkruajë vetë këngët që interpreton dhe dashurohet pas muzikës pop, deri sa verën e shkuar i jepet një rast i pazakontë: “Isha në Shqipëri për pushime e vendosa të paraqitesha në provat e hyrjes së The Voice of Albania”.

I shkon mirë. Kalon me sukses tre përzgjedhje që i lejojnë të marrë pjesë në netët live që do të transmetohen nga sonte në darkë nga Top Channel. Trajnohet nga këngëtarja kosovare Rona Nishliu që po e përgatit për debutimin në televizion. Wendy tregon me entuziazëm këtë përvojë shqiptare: “Në fillim isha plot dyshime por tani kam ndërruar mendje mbi talent show. Po mësoj shumë gjëra edhe mbi vten e më jepet mundësia të punoj me profesionistë shumë të mirë”.

Wendy Mardeda, 21 vjeç“Është krenari për mua që jam shqiptare e italiane bashkë. Në Itali mësova teknikat e të kënduarit, Shqipëria po më dhuron një ëndërr” e mbyll Wendy duke shtuar “Sido që të mbyllet kjo përvojë, jam e vendosur të bëj realitet ëndrrën time: të bëhem kantautore”. Falënderimet? “Për prindërit e miqtë e mi në Forlì që më kanë ndenjur pranë e më kanë mbështetur”. 

 

 

 

Sopranoja shqiptare, në rolin e Cio-Cio-San në operan e famshme të Puccinit, Madama Butterfly, e ka përforcuar statusin e saj të yllit botëror të muzikës klasike duke merituar edhe fjalët më të mira të kritikës
Nga Fatjona Mejdini, BIRN

Sopranoja shqiptare Ermonela Jaho, në rolin e Cio-Cio-San në operan e famshme të Puccinit Madama Butterfly, ka tërhequr një valë vlerësimesh në Mbretërinë e Bashkuar ditët e fundit, ku gazetat e njohura e cilësuan performancën e saj si të jashtëzakonshme.

Gazeta The Guardian shkroi se ajo kishte “triumfuar” në rol. “Jaho është e përkryer për pjesën, me sy të zbrazët dhe të brishtë, të nxjerrë në pah nga makijazhi i bardhë, që nënvijëzojnë gjendjen e saj vulnerabël. Ajo këndon me aq shumë imagjinatë dhe ngjyrë vokale,” shkroi kritikja operistike e gazetës, Fiona Maddocks.

Artikulli i UK Independent tha se ajo ishte “Cio-Cio-San më e mirë që Londra ka parë në vite”. “Portretizimi i rolit nga sopranoja shqiptare Ermonela Jaho është i freskët dhe prekës, dhe ajo tregon thellësi të pasionit dhe vulnerablitet,” jehoi the Times.

Opera legjendare e kompozitorit italian Giacomo Puccini u vu në skenë në Operën Mbretërore të Londrës më 20 mars dhe biletat janë shitur tashmë për të gjitha datat deri më 10 prill.

Jaho nuk është vlerësuar vetëm në Britani. Media ndërkombëtare nga Australia në SHBA ka folur me superlativa ndërsa ka përshkruar rolin protagonist të artistes.

Shumë janë intriguar nga fakti që sopranoja 43-vjeçare është shqiptare, dhe Jaho ka dëshmuar se vendi i vogël me të shkuar komuniste, mund t’i japë operës një yll me përmasa botërore.

Jaho lindi në vitin 1974 dhe u rrit në Tiranën e periudhës Komuniste. Pasioni i saj për muzikën filloi që fëmijë, ndërsa dëgjonte dhe përpiqej të këndonte këngë popullore shqiptare.

Në një intervistë për televizionin TV Klan në 2012 ajo tha se e ka dëgjuar operën La Traviata për herë të parë vetëm në moshën 14-vjeçare në Tiranë, ndërsa përgatitej të studionte muzikë në liceun Jordan Misja.

“Kur, në aktin e fundit Violeta vdiq, qava sepse u preka jashtëzakonisht. I thashë tim vëllai: nuk do të vdes pa kënduar një herë Traviatën” kujtoi ajo.

Që nga ato ditë të largëta, ajo e ka luajtur Violetën e Traviatës në skenat ndërkombëtare më shumë se 240 herë, nga Viena në Londër e në Sidnej.

Ajo studioi në liceun e Tiranës dhe më pas në Akademinë e Arteve në 1993, ndërsa vendi po përpiqej të shpëtonte nga sistemi i vjetër politik dhe të kthehej në demokraci. Ajo fitoi një bursë dhe i përfundoi studimet për muzikë në akademinë Santa Cecilia në Romë.

Vitet e kaluara në Itali ajo i kujton si të bukura, por gjithashtu dhe kohë të vështira e ndonjëherë depresionuese, pjesërisht prej idesë se suksesi i një shqiptareje në operën italiane nuk i shkonte shumë për shtat profesorëve të saj apo të tjerëve.
“Fillimi ka qenë tepër, tepër i vështirë, sepse qe një botë tërësisht e panjohur për një 18-vjeçare si puna ime. Vija nga Shqipëria me ëndrrën për t'u bërë këngëtare me famë, për të kënduar në teatrot më të mëdhenj të botës. Por me vete kisha një bagazh jete shumë të ndryshëm, mundësi ekonomike në nivelin zero, me një idealizëm shumë të madh në një vend, ku idealizmi të udhëheq drejt e në shtëpinë e depresionit dhe zhgënjimit. Tërësisht e vetme. Duke e menduar tani, them se më ka shërbyer si shkollë jete dhe kam zbuluar tek vetja ime forcën, durimin, duke seleksionuar arsyet për të cilat ja vlen të jetosh e të humbasësh gjumin" është shprehur ajo për vitet e para në emigracion në një intervistë për Shqiptarin e Italisë të dhënë para ca kohëve.

 

Duke u ndier viktimë e paragjykimit dhe ndonjëherë edhe në vështirësi për të siguruar ushqim, ajo ia doli ta mbante ëndrrën gjallë. Puna e saj e lodhshme dhe talenti filluan t’i shpërbleheshin kur filloi karrierën profesionale në Itali dhe në moshën 23-vjeçare fitoi çmimin operistik Giacomo Puccini në Itali.

Shpejt pas kësaj, ajo fitoi konkurse të tjera në Itali dhe Europë ndërsa emri i saj u bë më i njohur në botën e operas europiane.

Ajo u zhvendos në Shtetet e Bashkuara në 2003 ku mundi të performojë në skenë në Nju Jork dhe Filadelfia.

Ndërkohë, ajo filloi të merrte famë ndërkombëtare dhe të performonte në të gjithë botën me program të ngjeshur. Ajo fitoi Çmimin Ndërkombëtar të Operës majin e shkuar.

Megjithatë lidhjet e saj me Shqipërinë mbeten të forta dhe ajo nuk humbet mundësinë të performojë në Tiranë ndërsa viziton familjen e saj.

Në shenjë që nuk e ka harruar atdheun, ajo thotë se planifikon të krijojë një shkollë të muzikës klasike në Tiranë një ditë. Ajo nuk e përjashton idenë e kthimit të përhershëm në vendin nga ku u largua 24 vite më parë.

Mbi Ermonela Jahon mund të lexoni edhe:
Ermonela Jaho fiton çmimin e publikut të International Opera Awards 2016
Ermonela Jaho vlerësohet me medalje nga kryeministri Rama
Ermonela Jaho kthehet në Tiranë me Madama Butterfly
Gli albanesi d’Italia cantano Verdi
Në La Scala, Manon është vetëm Ermonela Jaho
Violeta e Ermonela Jahos emocionon sërish Londrën
Violeta e Ermonela Jahos magjeps Stokholmin
Ermonela Jaho. Violeta shqiptare në 150 vjetorin e Italisë
Triumfi i Ermonelës

 

Intervistë me artisten Elina Duni në Londër
Nga Anila Kadija

The guardian të 20 dhjetorit 2012, kritiku Joan Fordham, shkruan për albumin Matanë malit (ECM) dhe Elinën: “Pas vitit 2004, Duni këndon në shqip dhe kjo gjuhë shndërrohet për të në frymëzim qendror. Meloditë ballkanike ofrohen me një përkushtim të tillë ku teknika bëhet përsosmërisht e përkryer, përrallore dhe krijon ngjashmëri stili me Norma Winston apo Sidsel Endresen".
Elina Duni, artiste jazzi, këngëtare dhe kompozitore shqiptaro-zvicerane, ka lindur në mars të vitit 1981. Vajzë artistësh, ajo e ka lënë Shqipërinë në moshën 10 vjeçe së bashku me nënën e saj dhe ka emigruar në Zvicër, ku ka vazhduar studimet më pas për muzikë klasike dhe jazz.

Anila Kadija: Ju shoh mes veglave muzikore. Janë miq të mirë?

Elina Duni: Janë më të mirët që kam ! Dhe për t’i specifikuar u kam vënë emra të përveçëm. Nuk është për t’u çuditur, ato jetojnë me mua dhe nuk ka si të jetë ndryshe. Marta është kjo kitara 65 vjeçare e ardhur nga Misisipi. Fizarmonika quhet Kampjoni i Botës dhe defi Myzafete. Më shoqërojnë, më duan, por as unë nuk ua kursej përqafimet. Kam një kontakt fizik të bukur me to.

Këndoni shpesh këngë të dëshpëruara, këngë vajtimi, femra i ka lotet ne sy?

Jo, unë nuk e pëlqej vajtimin. Njeriu ka momentet e tija të ndjesisë por mundohem ta përpunoj këtë ndjesi. Kam zgjedhur pozitivitetin. Nuk ka patos në krijimet e mija, ka vetëm jetë.

Çfarë ndieni kur këndoni shqip në skenat jashtë Shqipërisë? A është gjuha e mëmës rikthim në kujtime të bukura?

Unë dua të sjell të kaluarën apo rrënjët në një mënyrë aktuale, në një mënyrë që është bashkëkohore dhe pak ndryshe. Sepse të ribëj të njëjtën gjë si të tjerët nuk ka interes dhe nuk është më as koha. Duhet ditur se publiku i diasporës është një publik të cilit për shumë kohë i është shërbyer tallavaja ose vetëm një muzikë dëfrimi dhe ai ka shumë uri për diçka që ia mbush shpirtin. Pra unë i flas shpirtit, se nuk di të bëj gjë tjetër. Ndaj sa herë jam në skenë përballë çdo publiku mundohem të jem e vërtetë. Kur këndoj këngë të albumit Matanë Malit, kam për zemër këngët Kristal me tekst të Ismail Kadaresë dhe Kur të kujtosh, me tekst të Besa Myftiut, muzikën e të cilave e kam kompozuar vetë.

Edhe në këngën Pamundësi, teksti është shkruar nga nëna juaj Besa Myftiu, lidhje brezash për një stafetë nënë-bijë?

Më ka pëlqyer gjithmonë ajo poezi dhe më është dukur shumë bashkëkohore, megjithëse nëna ime e ka shkruar kur unë kam qënë shumë e vogël. Kjo poezi botuar në librin Miq të humbur është bërë pjesë e imja dhe unë mendoj se mund të më ndodhë diçka e tillë. Më janë zgjuar kujtime të mijat nëpërmjet këtij teksti të shkruar përpara shumë vitesh. Sepse ndjenja është universale. Koha nuk ndryshon asgjë nga çka provon njeriu në momente të caktuara: vdekja, lindja, dashuria, humbja mbeten njëlloj.

Keni shumë fansa? Si e mbani lidhjen me ta? A keni kohë t’i përgjigjeni të gjitha letrave, e-maileve, mesazheve?

Nuk e di a kam shumë! Letra nuk marr! Se sot askush nuk shkruan më letra. Zakonisht u përgjigjem të gjithëve. Për mua, (“attention”, thotë ajo me një frëngjishte të bukur - veçanti e saj) vëmendja ndaj njerëzve është shumë e rëndësishme. Se njerëzit janë e vetmja pasuri që kemi. Rrugëtimi që bëjmë me njëri tjetrin është e vetmja gjë që na lidh. Dhe unë nuk kam se si të jem indiferente. Këtu fillon dhe mbaron mirësjellja. Distanca është për njerëzit që nuk kanë forcë shpirtërore, për njerëzit të cilëve u intereson buja mediatike dhe kaq. Ata njohin vetëm formën e gjërave dhe jo përbërjen. Po të jesh i vërtetë nuk ke përse të snobosh, të injorosh. Vëmendja ndaj të tjerëve është ajo që të bën që edhe si artist në skenë të jesh i adhuruar nga publiku. Përse ne artistët nuk duhet të përgjigjemi me të njëjtën monedhë? Të tërheqim, por edhe të japim vëmendje.

Keni nxjerrë 5 albume. Çfarë keni në plan tani?

Jam duke përgatitur një solo mbi emigrimin apo më saktë shkuljen nga një vend, nga një dashuri, nga një familje. Bëhet fjalë për një projekt artistik të cilin e kam krijuar vetë; edhe tekstet vetë i kam shkruar, në frengjisht dhe në gjermanisht. Shfaqjen e kam prezantuar në Francë e në Zvicër dhe po vazhdoj ta jap. Këndoj në nëntë gjuhë të ndryshme dhe i bije kitarës, pianos, dajres.

Elina Duni e Anila KadijaJeni poliglote…

Flas pesë gjuhë. Anglisht, Frëngjisht, Italisht, Gjermanisht dhe Shqip. Gjuhet ndihmojne per te qene nje mendje e hapur ne te gjithe momentet e jetes por une keshtu flas me publikun pa perfaqesuese. Eshte nje ndjesi e mrekullueshme te komunikosh vet, te dominosh thjesht e qarte skenes. Gjuhet jane pasuri personale qe te behen thesar ne profesion nje dite.

Në moshën 5-vjeçare keni pasur prezantimin e parë në skenën e Radio Televizionit shqiptar. Si vazhdoi ky rrugëtim më vonë?

Unë jam larg skenës shqiptare fizikisht. Promovoj veten nëpërmjet koncerteve dhe pastaj rikthehem në Zvicër. Turnetë kushtojnë dhe bëhen me fonde personale. Kam patur ndonjëherë ndonjë sponsor, por në raste shumë të veçanta, për shembull kur hapa Piramidën ku duhej rindërtuar skena . Por nuk kam patur asnjëherë ndihmë nga ministria apo ndonjë degë finance që mund të investojë mbi artistët që vijnë nga jashtë